Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart 2010 waren vele onregelmatigheden.
In meer dan 30 gemeentes heeft een hertelling plaats gevonden, omdat dit was aangevraagd door de politieke partijen.
In Skarsterlân in Friesland had een “werkgroep” een kandidatenopgave namens de SP ingeleverd met een handtekening die niet was gezet door Jan Marijnissen.
Door zorgvuldig optreden van het gemeentebestuur van Skarsterlân werd een herverkiezing voorkomen.
Zie bericht Gemeenteraadsverkiezingen Skarsterlan .

De problemen bij de gemeenteraadsverkiezingen van Rotterdam waren aanzienlijk groter. Zie bericht: Gemeenteraadsverkiezingen Rotterdam .

Met verkiezing kan veel misgaan. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van Rotterdam op 3 maart 2010 ging bijna alles mis dat mis kon gaan. 
1. 2500 bewoners van de deelgemeente Hillegersberg-Schiebroek kregen 2 stembiljetten en later nog een nieuw stembiljet. Met alle drie de stembiljetten was het mogelijk om te stemmen. Doordat dit niet tijdig was gemeld wordt dit niet meegenomen door het onderzoek van de commissie van geloofsbrieven.  Zie artikel AD 9 maart       
2. Er stonden kiezers samen in de stemhokjes te stemmen.
3. Bij 1 stembureau waren 100 stemmen voor Leefbaar Rotterdam "tijdelijk" verdwenen.
4. Er is een stembus verdwenen.
5. Door onregelmatigheden op de dag van de stemming werden stembureauleden vervangen en werd stadswachten ingeschakeld om het stemmen te begeleiden.
6. De PvdA en Leefbaar Rotterdam beschuldigen elkaar van het ronselen van volmachtstemmen. Het OM onderzoekt de beschuldigen over en weer maar uit publicaties op het internet blijkt klip en klaar dat beide partijen geprobeerd hebben stemmen te ronselen.
7. In het Algemeen Dagblad van 12 maart stond een duidelijk  overzicht .

De hertelling liep vertraging op, maar geen verschuiving in zetels. Zie artikel AD 12 maart.  
Aangezien de gemeenteraad woensdagnacht 17 maart ophoudt te bestaan moet de gemeenteraad uiterlijk op woensdag een besluit nemen over de rechtmatigheid van de verkiezingen.   
Voor veel mensen zal het duidelijk zijn dat de verkiezingen niet “voor 100%” rechtmatig zijn verlopen.
Als Rotterdam woensdag 17 maart besluit dat de verkiezingen onrechtmatig zijn verlopen is er geen gemeenteraad meer om 24.00 uur. Zie artikel AD 16 maart.
Waarschijnlijk zal de gemeenteraad het advies van de commissie van geloofsbrieven volgen om de verkiezingen als rechtmatig te verklaren.   
De commissie van geloofsbrieven moet dan wel besluiten dat de verkiezingen rechtmatig zijn verlopen.

In het verleden konden kiesgerechtigden tegen besluiten van het stembureau in beroep gaan bij de Raad van State. De kiesgerechtigden konden toen naar de Raad van State gaan om de verkiezingen ongeldig te verklaren. 

Dit gebeurde in 2004 bij 3 van de 4 Zuid-Hollandse waterschappen: zie artikel truc Schieland

Op 28 januari ontdekte de gemeente Skarsterlân dat onder de kandidatenlijst van de SP een valse handtekening staat. Aangezien de kandidaatstelling toen formeel was afgerond kon de “SP” toch meedoen met de verkiezingen. Zie artikel Telegraaf van 30 januari.   
Op 5 februari kondigde de gemeente Skarsterlân aan dat er aangifte wordt gedaan tegen de 10 kandidaten. Zie artikel Leeuwarder Courant 5 februari.  
Op 30 januari stuurde Dhr Bremer op grond van zijn ervaringen een advies aan de gemeente Skarsterlân.
Zie advies Bremer aan Skarsterlan.    
De brief van dhr Bremer is besproken tijdens de raadsvergadering van 24 februari.  Zie raadsagenda.    
De heer Bremer adviseerde om de kiezers zo volledig mogelijk te informeren over de feiten en tegelijkertijd alle kandidaten gelijk te behandelen.
De gemeente Skarsterlân heeft de kiezers geinformeerd via de website van de gemeente.
Verder werden alle leden die zitting hadden op het stembureau goed geinformeerd over wat zij wel en niet moesten zeggen. Hiertoe had de gemeente een A4 met instructies opgesteld die alle kiesgerechtigden konden inzien voordat zij hun stem konden uitbrengen.
Door de eenduidige informatievoorziening waren alle kiezers goed geinformeerd.
Lees de  standaard instructie  die aanwezig was op alle stembureaus van Skarsterlân. 
Mede door de correcte informatievoorziening van de gemeente zijn de verkiezingen rechtmatig verlopen.
Er is geen gebruik gemaakt van de beroepsprocedure.
De nieuwe raadsleden van Skarsterlân zijn op 11 maart beëdigd.

Op 4 februari 2010 heeft de Raad van State Bremer gemeld dat zij het advies van de landsadvocaat van 19 oktober 2004 hebben opgevraagd bij Rijnland.
Bremer ging op 17 januari 2010 in hoger beroep tegen de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 9 december 2009. Volgens de uitspraak hoeft Rijnland het advies niet te verstrekken, omdat er een mening van de landsadvocaat in het advies staat.
Een week nadat rechtbank Den Haag oordeelde dat het advies van de landsadvocaat niet hoefde te worden verstrekt deed de Raad van State in een overeenkomend geval de uitspraak dat het advies van een adviseur wel verstrekt moet worden.
Een opvallend detail is dat 1 van de het statenleden die in 2004 oordeelde dat de verkiezingen van 2004 in kiesdistrict Noord van Rijnland niet eerlijk waren verlopen doordat de kiezers onjuist en onvolledig waren geinformeerd nu het advies an de landsadvocaat opvraagt.

De waterschapsverkiezingen van 2008 hadden ondanks alle campagnes toch weer een zeer lage opkomst van slechts 21%.
In november 2009 werd bekend dat er toch ernstige problemen waren bij het tellen van de stemmen in 2008. Het verslag van het tellen van de stemmen werd een jaar geheim gehouden.
In november 2009 werd bekend dat het computerprogramma was vastgelopen. Hierdoor zijn waarschijnlijk stemmen verloren gegaan. Als dit door de Unie van Waterschappen tijdens de verkiezingen bekend was gemaakt, hadden stemgerechtigden bezwaar kunnen maken tegen het verloop van de verkiezingen. De Raad van State had dan de verkiezingen ongeldig kunnen verklaren.
In 2008 ging maar liefst 10% van alle stemmen verloren, omdat de stemgerechtigde geen of een onjuist geboortejaar op het stembiljet had ingevuld. Ondanks het dubieuze verloop van de verkiezingen van 2008 ging niemand naar de Raad van State om bezwaar aan te tekenen tegen het verloop van de verkiezingen.
In 2004 was er 1 persoon die bezwaar maakte tegen het verloop van de verkiezingen in 1 waterschap.
Aangezien er in dezelfde zitting beroepsschriften van 3 waterschappen werden behandeld, besloot de Raad van State dat de kandidaat met onvoldoende ondersteuners moest worden toegelaten maar dat de verkiezingen over moesten, omdat de kiezers onvoldoende en onjuist waren geinformeerd.

De Raad van State keurde de verkiezingen af, omdat de stemgerechtigden in verwarring konden raken, omdat zij onvoldoende en misleidende c.q. onjuiste informatie kregen over de kandidaten met onvoldoende ondersteuners.
1.Bij waterschap Rijnland werden de drie kandidaten uit de stemwijzer gehaald, zodat het aantal op hen uitgebrachte stemmen werd beperkt.
2.Waterschap Rijnland zette een zeer suggestieve samenvatting van een brief van Bremer op internet en vroeg pas nadat de meeste mensen hadden gestemd of dit goed was.   
3.Bij waterschap Rijnland werd destijds geëxperimenteerd met internetstemmen. Tijdens de verkiezingen werd de programmatuur aangepast in verband met de “kandidaten fraude”. 4.Drie waterschappen hadden op hun website een zogenaamde openbrief geplaatst waarin Bremer aangaf dat hij zijn zetel niet zou aanvaarden als hij zou worden gekozen. Hiervoor had Bremer echter nooit toestemming gegeven. Het hoofd stembureau van 1 waterschap was echter wel zo eerlijk om aan te geven dat zij dit op de website had laten plaatsen op grond van krantenartikel waarin stond dat Bremer zijn zetel niet zou aanvaarden als hij zou worden gekozen.  Dit artikel was echter niet gebaseerd op de feiten.
5. De kandidaten werden onder druk gezet om te verklaren dat zij hun zetel niet zouden aanvaarden als zij zouden worden gekozen. Twee kandidaten hebben een dergelijke verklaring onder de nodige druk getekend, maar Bremer niet.   

Bij de herverkiezingen werd kandidaat Bremer in 2 van de drie waterschappen met verreweg de meeste stemmen gekozen.
Hoewel de verkiezingen reeds 5 jaar geleden zijn gehouden lopen er nog verschillende procedures.
1.Bremer heeft Schieland aansprakelijk gesteld voor het veroorzaken van de herverkiezingen.
2.Er loopt een procedure van de Raad van State om een geheim advies van de landsadvocaat boven tafel te krijgen. Volgens notitie die Rijnland per ongeluk op internet zette zijn de herverkiezingen veroorzaakt doordat het advies van de landsadvocaat (om Bremer als onherroepelijk toegelaten en gekozen kandidaat toe te laten tot het bestuur) niet werd opgevolgd.
3.Er is aangifte gedaan tegen het hoofdstembureau van Schieland, omdat zij een open brief namens Bremer op de website van Schieland had laten plaatsen, terwijl Bremer hiervoor geen toestemming had gegeven en de tekst onjuist was.
4.Er is aangifte gedaan tegen de misleiding van de landsadvocaat en een communicatieadviseur die als enige bezwaar maakte tegen de toelating van Bremer in 2004.

U kunt op onderstaande berichten klikken en reacties plaatsen:

100317 Problemen bij gemeenteraadsverkiezingen Skarsterlan en Rotterdam
100120 Procedure Raad van State: WOB-verzoek geheim advies landsadvocaat
100115 Aangifte tegen hoofd stembureau Schieland ivm onrechtmatig plaatsen brief "namens" Bremer
100110 Aangifte tegen landsadvocaat en "communicatieadviseur" ivm misleiding Raad van State
91105 Toch computercrash bij telling stemmen waterschapsverkiezingen 2008
90805 Analyse Waterschapsverkiezingen 2008
90701 Inleiding Waterschapsverkiezingen 2004
90601 Waarom stelde Bremer zich verkiesbaar in meerdere waterschappen
41022 Het kiesreglement
41018 Hans Bremer had de meeste geldige ondersteuners
41015 Verloop Waterschapsverkiezingen 2004
41006 De "truc" van Schieland veroorzaakte in 2004 herverkiezingen in 3 waterschappen
41012 Het geheime rapport van de landsadvocaat en de oorzaak van de herverkiezingen Rijnland
40927 Geen causaliteit handtekeningen en kosten herverkiezingen 2004
40925 Geen herverkiezing Delfland in 2004 ondanks gebrek aan geldige ondersteuners Bremer en Zuierveld
40924 Waterschappen weigeren geheime advies landsadvocaat te openbaren
40923 Nader onderzoek kandidaatstelling waterschapsverkiezingen
40702 Geldigheid kandidaatstelling Bremer Schieland
40602 Kiesreglement Waterschapsverkiezingen HD + SL
40404 Kiesreglement Waterschapsverkiezingen 2004 Rijnland

De waterschapsverkiezingen van 2004 van 3 van de 4 Zuid-Hollandse waterschappen moesten over, omdat de kiezers onjuist en onvolledig waren geinformeerd over drie kandidaten die enkele ondersteuners te weinig hadden, maar door de stembureaus wel onherroepelijk waren toegelaten tot de verkiezingen.

Uit een Memo  dat per ongeluk op de website van Hoogheemraadschap van Rijnland werd gezet schreef de bedrijfsjurist dat het niet opvolgen van het advies van de landsadvocaat heeft geleid tot de uitspraak van de Raad van State dat er herverkiezingen dienden te komen.

De bedrijfsjurist van Rijnland is zeer duidelijk in de Memo  over de oorzaak van de herverkiezingen:

Ik heb onze advocaat in de civiele procedure (mr. Langbroek, PelsRijcken) gevraagd of er zijnerzijds bezwaren zouden zijn tegen het overleggen van dit advies aan de heer  Bremer: we hoeven immers geen beroep te doen op deze weigeringsgrond.
Mr. Langbroek adviseerde mij dit niet te doen: de twijfel over de haalbaarheid van een besluit tot niet-toelating, die in het advies naar voren wordt gebracht, kan onze positie in het hoger beroep nadelig beïnvloeden. Rijnland heeft immers ondanks dat advies het besluit genomen, waarvan de Raad van State later oordeelde dat dit niet kon en dat heeft geleid tot de uitspraak dat er herverkiezingen dienen te komen.

De heer Bremer heeft 4 keer vragen in het kader van de wet openbaar bestuur (WOB) aan Rijnland moeten stellen om het aantal stemmen dat de kandidaten via de post en via internet hebben gekregen. Volgens Rijnland waren deze gegevens eerst niet beschikbaar, maar later erkende Rijnland dat de gegevens in openbare computerbestanden aanwezig waren. Rijnland beschikte echter niet meer over de bestanden.  Uiteindelijk kreeg Bremer de bestanden van een onderzoeker van de Universiteit Nijmegen. Bremer bleek 40% minder stemmen via internet ontvangen te hebben ten opzichte van de andere kandidaten.

Rijnland heeft in 2004 alles gedaan om er voor te zorgen dat Bremer zo weinig mogelijk stemmen kreeg.

1. Er werd geld uitgegeven aan de maker van het internet stemsysteem in verband met "fraude opvang"

2. Bremer werd zonder hem te vragen verwijderd uit de stemwijzer , zodat kiezers bij Bremer uitkwamen als de kandidaat met de meest overeenkomende meningen als de kiezer.

Medio 2010 behandelt de Raad van State de hoger beroepsprocedure van Bremer tegen Rijnland om het advies van de landsadvocaat te krijgen in het kader van de WOB.   

U kunt op onderstaande artikelen klikken om deze te lezen en reacties te plaatsen:   

81102 Hoe eerlijk verliepen de verkiezingen bij Rijnland in 2004

100204 Raad van State vraagt geheim advies landsadvocaat op                                                               

Alle Bijlagen          

Op 7 september 2009 is aangifte gedaan tegen de projectleider en een medewerker van het stembureau van waterschap Schieland.
Tijdens de verkiezingen plaatste Schieland een artikel op de website met een zogenaamd openbrief namens Bremer en “ondertekend” met Hans Bremer Amsterdam, 24 september.
Bremer heeft hier nooit toestemming voor gegeven. In een brief van 6 oktober 2004 erkent de projectleider van de verkiezingen mevrouw I. Baltus de stemgerechtigdenmisleiding. 
In de desbetreffende brief staat verder dat weliswaar 1 van de 10 ondersteuners achteraf niet geldig was, maar dat Schieland de 57 extra ondersteunersverklaringen niet in ontvangst wilde nemen.
In strijd met artikel 53.2 van het Kiesreglement kwam Schieland terug op de onherroepelijk goedgekeurde kandidatenopgave.  Schieland gaf Bremer echter niet de gelegenheid om het aantal ondersteuners aan te vullen. 

Op 11 november 2004 besloot de Raad van State dat door de onvolledige en onjuiste c.q. misleidende berichtgeving geen sprake was van eerlijke verkiezingen, omdat de stemgerechtigden niet goed waren geinformeerd voor het uitbrengen van hun stem. De Raad van State nam derhalve alle gronden van de heer Bremer over. Doordat de waterschappen de kiezers onvoldoende en onjuist hebben geinformeerd, moesten helaas de verkiezingen over.   

De aangifte met bijlagen kunt u inzien door op onderstaande links te klikken:

90907 Aangifte tegen hoofd stembureau Schieland ivm “open brief ” Bremer: Download S90907aangifteBaltus.pdf
Bijlagen:
40702 Onherroepelijke toelating Bremer tot kandidatenlijst: Download S40702OnherroepelijkSL.pdf
40924 Bremer heeft kandidaatstelling bij andere waterschappen ingetrokken niet bij Schieland: Download S40924.pdf
40927 Schieland plaatste zonder toestemming van Bremer brief namens Bremer op website: Download S40927Website.pdf
41006 Schieland plaatste tekst namens Bremer op website op basis van krantenartikel: Download S41006briefSL.pdf
41104 Pleitnota Raad van State H.Bremer: Download R41104ArvsBremer.pdf
41110 Uitspraak Raad van State: Schieland had Bremer moeten toelaten op grond van 53.2: Download S41110RvS.pdf

Op 8 september 2009 is aangifte gedaan tegen landsadvocaat Mr. E.J. Daalder en de enige bezwaarmaker tegen het verloop van de Zuid-Hollandse Waterschapsverkiezingen in 2004 Drs. E.J. Krudop.
Landsadvocaat Daalder schreef medio oktober 2004 in een geheim advies dat het niet toelaten van de heer Bremer zou kunnen leiden tot herverkiezingen als stemgerechtigden bezwaar zouden maken over het verloop van de verkiezingen.
Aangezien de waterschappen Bremer toch niet wilden toelaten, hebben de waterschappen de algemeen besturen die over de toelating van Bremer moesten stemmen geen inzage geven in het advies van de landsadvocaat.
De landsadvocaat heeft vervolgens een list verzonnen om Bremer uit het bestuur te houden.
Volgens het kiesreglement kan een gekozen bestuurder alleen uit het bestuur worden gehouden als de verkiezingen ongeldig worden verklaard, met als gevolg dat de verkiezingen over moeten.
De landsadvocaat heeft niet de moed gehad om zich terug te trekken uit zijn advies functie, maar is naar de Raad van State gegaan met als secondant een “communicatieadviseur” die zou betogen dat hij niet wist welke kandidaten onvoldoende ondersteuners hadden.
Uiteindelijk heeft de landsadvocaat precies voor elkaar gekregen wat de waterschappen niet wilden: Herverkiezingen waarbij Bremer met de meeste stemmen werd gekozen. 
Op 11 november 2004 besloot de Raad van State dat door de onvolledige en onjuiste c.q. misleidende berichtgeving geen sprake was van eerlijke verkiezingen, omdat de stemgerechtigden niet goed en voldoende waren geinformeerd voor het uitbrengen van hun stem.   

De aangifte met bijlagen kunt u inzien door op onderstaande links te klikken:
90908 Aangifte tegen landsadvocaat Mr E.J. Daalder en “communicatieadviseur” Drs E.J.Krudop :  Download S90908aangifteKrudop.pdf
Bijlagen:
S40702 Onherroepelijke toelating Bremer tot kandidatenlijst:Download S40702OnherroepelijkSL.pdf
S40915 Verkiezingsboekje Schieland: Download S40915boekje.pdf
S40923A NRC: Fraude bij verkiezing waterschappen: Download S40923A.pdf
S40923B NRC: Verkiezingsfraude voor de huiseigenaar:Download S40923B.pdf
S40923E Website Schieland over nader onderzoek: Download S40923E.pdf
S40924 Email Bremer: Terugtrekking bij andere waterschappen niet bij Schieland: Download S40924.pdf
S40925 Website Schieland: Veelgestelde vragen:  Download S40925vragen.pdf S40925N NRC: Waterschappers trekken zich terug: Download S40925N.pdf
S40927 Schieland plaatste zonder toestemming Bremer brief namens Bremer op website:  Download S40927Website.pdf
S41006 Schieland plaatste tekst namens Bremer op website op basis van krantenartikel: Download S41006BriefSchieland.pdf
S41011A NRC: Waterschapsfraude (commentaar hoofdredacteur):  Download S41011NRChoofdartikel.pdf
R41012 Krantenartikelen waterschapsverkiezingen: Download R41012Artikelen.pdf
S41013 Website Schieland: artikelen fraude zijn verwijderd op 13 oktober 2004: Download S41013.pdf
S41022 Bezwaar Krudop toelaten van Bremer omdat hij van niets wist: Download S41022.pdf
R41104 Bremer bij RvS Schieland plaatste namens hem een onjuist bericht op website: Download R41104ArvsBremer.pdf
S41110 Uitspraak Raad van State: Schieland had Bremer moeten toelaten ivm art 53.2:Download S41110RvS.pdf
W41119 Rekening van PelsRijcken voor advies weigering Bremer in Bestuur: Download w41119rekPR.pdf
W41228 Waterschappen verdelen rekening advies weigering Bremer in Bestuur:  Download w41228rekening033.pdf 
R81028 Memo: Herverkiezingen doordat advies landsadvocaat niet werd opgevolgd: Download R81028OorzaakHerverkiezingen.pdf

De waterschapsverkiezingen van 2008 hadden een extreem lage opkomst.
Dit werd mede veroorzaakt doordat de kiezers hun geboortejaar op het stembiljet moesten invullen.
Meer dan 100.000 stembiljetten waren ongeldig, omdat hierop geen of onjuist geboortejaar stond.
De telling liep vertraging op, maar dit zou komen doordat er op het laatste moment nog veel stembiljetten binnen kwamen.
Een jaar na de verkiezingen kwam de aap uit de mauw.
Tijdens het tellen van de stemmen was het computerprogramma meerdere keren gestopt en moesten de geheime codes geraadpleegd worden.
Hierdoor was het mogelijk om precies te zien wie er had gestemd en waarschijnlijk was ook te achterhalen op welke persoon de stemgerechtigde had gestemd.
Met andere woorden het stemgeheim was niet gegarandeerd.
Een jaar na de verkiezingen hebben alle landelijke kranten melding gedaan van de computercrash.
Zie volkskrant 30-11-09: Download W91130VolkskrantStemmen.pdf    
Zie webwereld 1-12-09: Download W91201Webwereld.pdf
Het rapport over het verloop van de verkiezingen is een jaar lang door de Unie van waterschappen geheim gehouden. Als de informatie tijdens de verkiezingen bekend was gemaakt hadden de verkiezingen zonder meer als onrechtmatig moeten worden beschouwd.
Een jaar na dat de crash plaats vond kreeg de stichting wij vertrouwen stemcomputers naar aanleiding van vragen in het kader van de Wet Openbaarheid van Bestuur het rapport boven tafel. zie: Download W81129Verslagverkiezingen.pdf
De projectleider van de waterschapsverkiezingen heeft overigens al eerder aangetoond oneerlijke verkiezingen te kunnen veroorzaken. In Rijnland werden de gegevens van drie kandidaten ongevraagd uit de stemwijzer gehaald zodat kiezers niet meer op hun konden stemmen. zie: Download R40924.pdf  
   

Volgens de officiële berichtgeving van de Unie waterschappen in november 2008 was de opkomst bij de waterschapsverkiezingen van 2008 24%.

Op 13 mei 2009 verscheen de evaluatie van de Unie van waterschappen (zie ).

Uit de tabel op pagina 22 van de evaluatie blijkt dat de opkomst in kleine waterschappen groter is dan bij de grote waterschappen in de randstad. Er zijn totaal 12.595.510 stembiljetten verstrekt en 2.937.546 biljetten zijn teruggekomen. De landelijke opkomst bedraagt derhalve 22,6% en niet 24% zoals de waterschappen vlak na de verkiezingen naar buiten brachten.

Een belangrijke oorzaak van de lage opkomst was de argwaan die de stemmers hadden om hun geboortejaar op het stembiljet te vermelden. Hierdoor zijn 285.000 stemmen verloren gegaan. (tabel pagina 74)

Het percentage geldig uitgebrachte stemmen bedraagt landelijk dus slechts 21,0%.

Veel mensen en instanties hebben geklaagd over het feit dat zij hun geboortejaar op het stembiljet moesten vermelden, maar de Raad van State zag in de extreem lage opkomst en het hoge aantal ongeldige stemmen geen aanleiding om de verkiezingen ongeldig te verklaren.

In 2004 heeft de Raad van State de verkiezingen van 3 Zuid-Hollandse Waterschappen de verkiezingen wel ongeldig verklaard, omdat niet alle stemgerechtigden konden weten welke kandidaten volgens de waterschappen ten onrechte onherroepelijk op de kandidatenlijst stonden.

Destijds was er 1 persoon die officieel bezwaar maakte tegen de benoeming van een onherroepelijk toegelaten kandidaat, omdat hij niet zou hebben geweten welke kandidaat was toegelaten tot de kandidatenlijst met onvoldoende ondersteuners. Achteraf bleek dat de kandidaat in het desbetreffende waterschap Schieland niet 10 maar 9 geldige ondersteuners had.

Uit de evaluatie wordt de conclusie getrokken dat de opkomst tegenviel, omdat er niet via internet kon worden gestemd. Die conclusie lijkt onjuist. In 2004 was het immers mogelijk bij Rijnland om via internet te stemmen en toen was de opkomst bij Rijnland slechts 15,6%. Doordat er in 2008 alleen schriftelijk gestemd kon worden was de opkomst bij Rijnland in 2008 juist 30% hoger dan tijdens de verkiezingen via internet in 2004.

De waterschappen hebben naast een landelijke campagne ook een eigen campagne gevoerd om de kiezers duidelijk te maken waarom en op welke partij de kiezers moeten stemmen.

Uit de kosten en de regionale communicatie-inspanningen (tabellen pagina’s 64+65 en 67) is te destilleren met welke inspanningen de opkomst is te verhogen.

Er was slechts 1 inspanning die significant zin had en dat is het verspreiden van een verkiezingskrant, waarin alle partijen ruimte hun standpunten konden weergeven.

Bij de waterschappen die een verkiezingskrant hebben verspreid met de stembiljetten was de opkomst gemiddeld 25,53%, terwijl de opkomst bij de waterschappen zonder verkiezingskrant gemiddeld 22,33% was.

De uitgaven per kiesgerechtigde van de waterschappen die een verkiezingskrant hebben verspreid bedroeg gemiddeld 33 cent per kiesgerechtigde, terwijl de waterschappen zonder verkiezingskrant gemiddeld 48cent per kiesgerechtigde hebben uitgegeven.

Conclusie: De opkomst is dus te verhogen door

1. het geboortejaar op het stembiljet weg te laten;
2. het verspreiden van een verkiezingskrant samen met het stembiljet;
3. geen internetstemmen.